Xây dựng chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam đến năm 2035

Ngành công nghiệp nền tảng, có vai trò quan trọng

Phát biểu tại hội thảo, TS. Phan Đăng Phong, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cơ khí (NARIME) cho biết, cơ khí là ngành công nghiệp nền tảng, cung cấp máy móc, thiết bị cho các ngành kinh tế; có vai trò quan trọng đối với năng suất, sức cạnh tranh và khả năng tự chủ công nghệ của đất nước. Phát triển cơ khí cũng là điều kiện để các dự án đầu tư lớn tạo ra năng lực sản xuất và đội ngũ doanh nghiệp, kỹ sư trong nước.

Thời gian qua, ngành cơ khí Việt Nam đã có những bước tiến đáng ghi nhận. Doanh nghiệp trong nước đã thiết kế, chế tạo nhiều loại thiết bị và hệ thống phục vụ thủy điện, nhiệt điện, xi măng, khai thác và chế biến khoáng sản; từng bước tham gia các lĩnh vực dầu khí, ô tô và tự động hóa sản xuất.

Tuy nhiên, năng lực của ngành còn chưa đáp ứng yêu cầu phát triển. Ở nhiều dự án, doanh nghiệp Việt Nam vẫn chủ yếu gia công, chế tạo và lắp đặt; khả năng thiết kế tổng thể, tích hợp hệ thống và cung cấp trọn bộ thiết bị còn hạn chế. Liên kết giữa nghiên cứu với sản xuất chưa chặt chẽ; nhiều kết quả nghiên cứu chưa trở thành sản phẩm thương mại, trong khi nhu cầu máy móc, thiết bị vẫn phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu.

Trong khi đó, nhu cầu đầu tư cho các ngành công nghiệp mở ra thị trường cơ khí rất lớn cho Việt Nam, dự báo đạt khoảng 825 tỷ USD vào năm 2045. Đây là cơ hội để hình thành và phát triển những năng lực công nghiệp hoàn toàn mới trong nước.

Bài toán đặt ra là phải khai thác thị trường này hiệu quả để doanh nghiệp nội địa nâng cao năng lực thiết kế, công nghệ và cung ứng sau mỗi dự án. Do đó, Chiến lược cần định hình rõ: Sản phẩm mũi nhọn cần làm chủ, lực lượng thực hiện, nguồn lực đầu tư và cơ chế gắn kết thị trường với năng lực nội sinh.

Cũng theo TS. Phan Đăng Phong, việc xây dựng Chiến lược không chỉ là yêu cầu nội tại của riêng ngành cơ khí, mà còn là một bước cụ thể hóa trực tiếp đường lối phát triển công nghiệp quốc gia trong giai đoạn mới. Chiến lược là công cụ định hướng phát triển dài hạn để chuyển các chủ trương lớn của Đảng thành mục tiêu, nhiệm vụ, giải pháp và cơ chế thực thi cụ thể; qua đó phát triển ngành cơ khí theo hướng hiện đại, tự chủ, có năng lực thiết kế, chế tạo, tích hợp hệ thống và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị công nghiệp trong nước và quốc tế.

Việc xây dựng Chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam giai đoạn 2026-2045 là hết sức cần thiết và cấp bách. “Chiến lược này không chỉ nhằm phát triển một ngành sản xuất, mà còn nhằm tạo dựng nền tảng vật chất, kỹ thuật cho công nghiệp hóa, nâng cao năng lực tự chủ công nghiệp, tận dụng hiệu quả thị trường đầu tư rất lớn của đất nước trong giai đoạn tới, gia tăng tỷ lệ nội địa hóa, giảm phụ thuộc vào nhập khẩu thiết bị, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam và từng bước đưa ngành cơ khí trở thành một trong những trụ cột của nền công nghiệp quốc gia” - TS. Phan Đăng Phong nhấn mạnh.

TS Phan Đăng Phong đề nghị hội thảo tập trung trao đổi bốn nội dung: Đánh giá đúng thực trạng và bài học từ các chiến lược, chính sách trước;lựa chọn các lĩnh vực, sản phẩm và công nghệ ưu tiên; đề xuất cơ chế gắn các dự án đầu tư lớn với quá trình làm chủ công nghệ; bảo đảm khả năng triển khai và đánh giá kết quả.

NARIME mong nhận được những ý kiến thẳng thắn, cụ thể từ thực tiễn quản lý, nghiên cứu và sản xuất, kinh doanh. Chúng tôi đặc biệt mong các doanh nghiệp chia sẻ rõ những công việc có thể đảm nhận, khó khăn đang gặp phải và điều kiện cần thiết để đầu tư nâng cao năng lực. “Nhóm nghiên cứu sẽ nghiêm túc tổng hợp, tiếp thu, giải trình các ý kiến để hoàn thiện dự thảo Chiến lược sát thực tiễn, có trọng tâm và khả thi” - TS. Phan Đăng Phong nói.

Hướng đến làm chủ thiết kế, công nghệ cốt lõi

Trình bày tham luận Đánh giá kết quả thực hiện Quyết định số 319/QĐ TTg của Thủ tướng Chính phủ: Phê duyệt Chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2035, TS. Vũ Văn Khoa, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cơ khí cho hay, ngày 15/3/2018, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 319/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2035.

Chiến lược đặt mục tiêu phát triển ngành cơ khí với đa số các chuyên ngành có công nghệ tiên tiến, chất lượng sản phẩm đạt tiêu chuẩn quốc tế, có khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu; đồng thời tập trung phát triển một số phân ngành, sản phẩm cơ khí có tiềm năng, lợi thế và nhu cầu thị trường lớn. Quyết định cũng đề ra các nhóm giải pháp về phát triển thị trường, khoa học và công nghệ, công nghiệp hỗ trợ, nguồn nhân lực, đầu tư, tín dụng, thuế và hợp tác quốc tế.

Sau hơn 7 năm triển khai, thời hạn thực hiện các mục tiêu chủ yếu đến năm 2025 của Quyết định 319 đã kết thúc. Quy mô sản xuất của ngành tăng; năng lực chế tạo máy móc, thiết bị và phụ tùng được cải thiện; một số doanh nghiệp đã tham gia chuỗi cung ứng trong nước và quốc tế. Đáng chú ý, doanh nghiệp cơ khí Việt Nam đã làm chủ thiết kế, chế tạo, lắp đặt và dịch vụ kỹ thuật đối với một số hệ thống phục vụ ngành điện, dầu khí, khai thác và chế biến khoáng sản, xi măng, hóa chất, nông nghiệp và giao thông.

Tuy nhiên, kết quả phát triển của ngành vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và nhu cầu của thị trường trong nước. Phần lớn doanh nghiệp cơ khí có quy mô nhỏ và vừa, nguồn lực tài chính hạn chế, thiết bị và công nghệ chưa đồng bộ, năng lực nghiên cứu và phát triển còn yếu. Số lượng doanh nghiệp có khả năng tự chủ thiết kế tổng thể, công nghệ cốt lõi, tích hợp hệ thống và đảm nhận vai trò tổng thầu còn ít. Nhiều doanh nghiệp vẫn chủ yếu thực hiện gia công, chế tạo theo thiết kế có sẵn hoặc cung cấp các sản phẩm, chi tiết có giá trị gia tăng chưa cao.

TS. Vũ Văn Khoa cho rằng, nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào máy móc, thiết bị, vật liệu và linh kiện nhập khẩu. Mối liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chưa chặt chẽ; hiệu quả chuyển giao công nghệ còn hạn chế.

Công nghiệp hỗ trợ chưa hình thành được hệ thống nhà cung cấp trong nước đủ mạnh để đáp ứng đồng bộ yêu cầu về chất lượng, giá thành, tiến độ và tiêu chuẩn quốc tế. Hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm, kiểm định và chứng nhận đối với nhiều sản phẩm cơ khí chưa đáp ứng yêu cầu phát triển các sản phẩm công nghệ cao và tham gia các dự án lớn.

Việc tổ chức thực hiện Chiến lược cũng còn một số bất cập. Một số mục tiêu của Quyết định 319 còn mang tính định tính, chưa được cụ thể hóa bằng hệ thống chỉ tiêu, phương pháp tính và nguồn dữ liệu thống nhất. Nhiệm vụ, giải pháp chưa gắn đầy đủ với chương trình, dự án, nguồn lực thực hiện và trách nhiệm đầu ra của từng cơ quan. Chính sách về đầu tư, tín dụng, thuế, khoa học và công nghệ, phát triển thị trường và đấu thầu còn phân tán, chưa tạo được động lực đủ mạnh để doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào các sản phẩm cơ khí có yêu cầu vốn lớn, thời gian thu hồi vốn dài và rủi ro công nghệ cao.

Những chủ trương mới của Đảng và Nhà nước cho thấy yêu cầu phát triển ngành cơ khí đã thay đổi căn bản so với thời điểm ban hành Quyết định 319/QĐ-TTg. “Mục tiêu không còn dừng lại ở mở rộng quy mô sản xuất hoặc tăng tỷ lệ nội địa hóa, mà phải hướng đến làm chủ thiết kế, công nghệ cốt lõi, chế tạo thiết bị chính, tích hợp hệ thống, phát triển sản phẩm mới và hình thành doanh nghiệp cơ khí có khả năng dẫn dắt chuỗi giá trị. Ngành cơ khí phải trở thành lực lượng trực tiếp chuyển hóa kết quả khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thành năng suất, sản phẩm, doanh thu, năng lực xuất khẩu và giá trị gia tăng thực tế” - TS. Vũ Văn Khoa nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Văn Hùng, Tổng giám đốc Tổng công ty Lắp máy Việt Nam - CTCP (LILAMA) nhận định, mục tiêu phát triển ngành cơ khí Việt Nam trong giai đoạn tới không nên chỉ dừng lại ở việc gia tăng sản lượng hay tỷ lệ nội địa hóa, mà quan trọng hơn là phải nâng cao năng lực làm chủ công nghệ, năng lực thiết kế, chế tạo và đặc biệt là năng lực tổ chức thực hiện tổng thể các dự án công nghiệp lớn. Đây chính là điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam từng bước chuyển từ vai trò nhà thầu phụ sang nhà thầu chính, tổng thầu EPC, qua đó nâng cao giá trị gia tăng và vị thế của ngành cơ khí trong nước.

"Chúng tôi mong muốn chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 không chỉ đặt ra các mục tiêu về quy mô sản xuất và tăng trưởng, mà còn xác định rõ lộ trình nâng cao năng lực tự chủ về công nghệ, thiết kế, chế tạo và tổng thầu EPC của doanh nghiệp Việt Nam. Đó sẽ là nền tảng quan trọng để xây dựng một ngành cơ khí Việt Nam hiện đại, có sức cạnh tranh, tham gia sâu vào chuỗi giá trị khu vực và quốc tế, đồng thời đóng góp thiết thực vào mục tiêu tự chủ công nghiệp và phát triển bền vững của đất nước" - ông Nguyễn Văn Hùng bày tỏ.

Tại hội thảo, PGS. TS Nguyễn Chỉ Sáng, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI) nhận xét, sau khi nghiên cứu báo cáo xây dựng Chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 do Viện Nghiên cứu Cơ khí chuẩn bị, Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam cơ bản thống nhất với nội dung dự thảo.

Dự thảo được xây dựng công phu, đã nhận diện tương đối đầy đủ thực trạng, các lĩnh vực ưu tiên, hạn chế chính sách và yêu cầu phát triển năng lực thiết kế, chế tạo, làm chủ công nghệ và tích hợp hệ thống. Hiệp hội đánh giá cao việc Dự thảo chú trọng những bài học từ quá trình thực hiện Quyết định số 319/QĐ-TTg.

Dự thảo đã dựa trên việc tổng kết Quyết định số 319/QĐ-TTg và phân tích tương đối thẳng thắn khoảng cách giữa quy mô sản xuất tăng trưởng với năng lực làm chủ thiết kế, công nghệ và giá trị gia tăng của doanh nghiệp Việt Nam. Việc chỉ ra hạn chế của công cụ thực thi, khả năng đảm nhiệm tổng thầu và vai trò chưa tương xứng của doanh nghiệp trong nước tạo cơ sở thực tiễn cho việc xây dựng chính sách mới.

Bên cạnh đó, dự thảo có cách tiếp cận tương đối phù hợp khi lựa chọn trọng tâm theo dung lượng thị trường và khả năng nâng cấp năng lực công nghiệp, thay vì chỉ lập danh mục sản phẩm mong muốn. Các lĩnh vực đường sắt, thiết bị năng lượng, chế biến khoáng sản, đóng tàu và những hệ thống thiết bị đồng bộ có liên hệ trực tiếp với các chương trình đầu tư lớn sắp triển khai, tạo cơ hội chuyển nhu cầu đầu tư thành năng lực sản xuất trong nước.

Ông Trần Việt Hòa, Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) nêu rõ, phát triển ngành cơ khí là một trong những nhiệm vụ quan trọng để nâng cao năng lực tự chủ của nền công nghiệp và đáp ứng nhu cầu máy móc, thiết bị cho nền kinh tế. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, việc xây dựng Chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 có ý nghĩa thiết thực đối với định hướng đầu tư, phát triển công nghệ và huy động nguồn lực.

TS. Phan Đăng Phong, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cơ khí khẳng định, trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu phát triển nhanh và bền vững, xây dựng nền công nghiệp độc lập, tự chủ, hiện đại, việc phát triển ngành cơ khí không còn chỉ là yêu cầu của riêng một ngành, mà là điều kiện nền tảng để nâng cao năng lực tự chủ của toàn bộ nền kinh tế.